Europa wordt geconfronteerd met het feit dat economische en technologische afhankelijkheden als drukmiddel worden ingezet. De Europese Unie werkt daarom aan alternatieven en een groeiend juridisch en technologisch instrumentarium om die afhankelijkheid te verkleinen. Welke instrumenten zijn er en wat kun je nu al doen? Die vragen stonden centraal tijdens dit seminar op 11 maart 2026 van Dirkzwager, Info Support en Avisi over digitale autonomie (ook wel datasoevereiniteit genoemd).
Mark Jansen (Dirkzwager) schetste hoe de Europese Digitale Agenda steeds sterker inzet op interoperabiliteit, data-exportregels en het openbreken van de datamarkt. Niet als verplichting om Europees in te kopen, maar als instrumentarium om overstappen tussen aanbieders makkelijker en afdwingbaar te maken. Verder zet de wetgever ICT op de agenda van de bestuurder (o.a. NIS2) en laat o.a. het maatschappelijk debat zien dat een te grote (keten)afhankelijkheid onwenselijk wordt gevonden. Deze ontwikkelingen kleuren de norm van zorgvuldig bestuur opnieuw in: niet of onvoldoende acteren kan zelfs leiden tot bestuurdersaansprakelijkheid. De kernboodschap: zie nieuwe Europese regels niet als last, maar als gereedschapskist om je organisatie los te weken van afhankelijkheid van dominante hyperscalers zoals Microsoft en Google.
Tip: Lopende contracten kun je niet zomaar openbreken. Begin klein: verleng bij het eerstvolgende moment voor een kortere periode en bouw interoperabiliteitseisen in, zoals het omarmen van open API’s.
Op initiatief van Avisi verzorgde Jacco Brouwer (VNG)de tweede sessie van de middag, omdat zijn praktijkervaring goed aansluit bij de vraagstukken rond digitale autonomie waar veel overheden momenteel mee te maken hebben. Jacco benadrukte de urgentie van die digitale autonomie voor gemeenten: meer dan 170.000 ambtenaren, meer dan 75 procent SaaS-gebruik en miljarden aan jaarlijkse ICT-kosten. Geopolitieke risico’s en de noodzaak van een robuuste digitale infrastructuur voor het democratisch systeem maken autonomie tot een strategische opdracht. Via de Nationale Digitaliserings Strategie (NDS) wordt gewerkt aan een soevereine cloudomgeving en een marktplaats die Nederlandse vraag en aanbod samenbrengt. Drie prioriteiten staan centraal: (1) standaardisatie van SaaS-inkoop via de Haven-standaard, (2) versterking van datasoevereiniteit in SaaS-oplossingen, en (3) ontwikkeling van een autonome digitale werkomgeving. Digitale autonomie is volgens Jacco het logische gevolg van het consequent toepassen van open standaarden, open source, open data, open samenwerking en open intelligentie, dus zet daar op in. Onder de vlag van de VNG zijn inmiddels concrete normenkaders ontwikkeld en stappen gezet, waaronder een standaardbestek waarmee gemeenten snel vooruit kunnen in aanbestedingen. Zijn oproep: omarm dit zo snel mogelijk.
Tip: Werk in kleine stappen met open standaarden en open samenwerking als uitgangspunt. Dit versnelt én vergroot je digitale autonomie.
Lammert Vinke (Info Support) liet zien dat technologische keuzes directe impact hebben op autonomie. Een ‘federated multi-cloudmodel’ maakt het mogelijk om snel – zelfs real time – van provider te wisselen. In dit model bieden meerdere Nederlandse cloudproviders opslagdiensten aan, waarbij de afnemer zelf bepaalt hoe de totale cloud over die aanbieders wordt ingericht, zonder afhankelijkheid van één grote aanbieder of tussenpartij. Dit vereist (1) loskoppeling van applicaties, cloudplatforms en databases, en (2) een beweging weg van verticale integratie en cloud-native lock-in. Daarnaast benadrukte Lammert het belang van ‘technologiediversiteit’: voorkom afhankelijkheid van één aanbieder voor bijvoorbeeld het aansturen van datacenters. Door te differentiëren kunt u bij een incident – zoals de CrowdStrike-hack die wereldwijd luchthavens en andere kritieke diensten lamlegde – snel overschakelen naar een andere managementlaag en ander datacenter. Lammert demonstreerde hoe eenvoudig dit in de praktijk werkt.
Tip: Kies niet langer standaard voor gemak. Kies voor architecturen die overdraagbaarheid en flexibiliteit centraal zetten en voorkom zo vendor- en technology-lock-in.